Maksud Tamakninah & Saktah Dalam Solat

Apakah yang dimaksudkan dengan tamakninah dan saktah?

Dua istilah ini kerap muncul apabila membicarakan soal solat, namun ramai yang masih belum memahami maknanya dengan tepat.

Panduan ini akan menghuraikan pengertian tamakninah dan saktah dengan cara yang ringkas, senang difahami, dan langsung kepada intinya.

Mudah-mudahan ia memberi manfaat.

Ringkasan Cepat

• Tamakninah bermaksud ketenangan pada rukun-rukun perbuatan dalam solat.
• Saktah pula bermaksud berdiam seketika pada tempat-tempat tertentu dalam bacaan solat.
• Tamakninah wajib dipelihara kerana ia berkaitan dengan sah dan sempurnanya solat.
• Saktah pula merupakan amalan sunat yang menjadikan solat lebih tersusun dan tertib.

Tamakninah bermaksud berhenti seketika pada setiap rukun solat sehinggalah seluruh anggota badan benar-benar tenang dan mantap.

Dalam ungkapan yang lebih ringkas, tamakninah ialah bertenang dalam pergerakan solat, bukan sekadar lalu sepintas. Seseorang belum dikira bertamakninah selagi badannya masih bergerak-gerak ketika beralih daripada satu rukun kepada rukun yang berikutnya.

Justeru, tamakninah tidak bermaksud perlu berhenti berlama-lama. Kuncinya ialah badan sudah benar-benar mantap pada kedudukan rukun itu, walaupun hanya sekejap.

Contohnya ketika rukuk, tidak cukup jika seseorang hanya menundukkan badannya lalu terus bangun. Sama juga ketika sujud, tidak memadai sekadar meletakkan dahi ke lantai lalu terus bangkit semula. Setiap rukun mesti dikerjakan dalam keadaan tenang dan teratur.

Tamakninah bukan semata-mata adab ketika bersolat, malah ia tergolong dalam perkara yang mesti dititikberatkan.

Asasnya ialah hadis tentang seorang lelaki yang solatnya diperbetulkan oleh Nabi SAW. Dalam hadis itu, Baginda menyuruh agar rukuk dilakukan hingga tenang, bangkit semula hingga berdiri tegak, sujud hingga tenang, dan duduk hingga tenang. Hadis ini menjadi bukti yang begitu terang bahawa solat tidak boleh dikerjakan secara tergesa-gesa.[1]

Rasulullah SAW turut memberikan ancaman yang keras kepada sesiapa yang tidak menyempurnakan rukuk dan sujud. Di sinilah puncanya mengapa para ulama begitu tegas dalam persoalan tamakninah.

Pada dasarnya, tamakninah mesti dipelihara pada rukun-rukun perbuatan solat, dan tempat yang paling nyata disebutkan ialah:

• Rukuk
• Iktidal
• Sujud
• Duduk antara dua sujud.

Keempat-empat tempat ini amat penting kerana ia dinyatakan secara jelas dalam hadis-hadis yang menerangkan sifat solat.

Oleh yang demikian, janganlah seseorang itu terlalu pantas melakukannya sehingga ketenangan pada rukun berkenaan hilang.

Menurut mazhab Syafi‘e, tamakninah termasuk perkara yang wajib dipelihara ketika solat.

Maka, sekiranya seseorang mengabaikan tamakninah sehingga rukuk, iktidal, sujud atau duduk antara dua sujud dibuat dengan terburu-buru tanpa ketenangan yang sewajarnya, solatnya menjadi tidak sempurna, malah kesahihan solat itu sendiri boleh terjejas.

Atas sebab inilah para ulama menekankan bahawa solat yang terlampau pantas bukanlah petanda semangat beribadah, sebaliknya petanda seseorang itu belum menunaikan hak setiap rukun.

Penjelasan Mufti Wilayah Persekutuan turut menegaskan bahawa rukuk tidak cukup dengan sekadar menunduk lalu terus bangun; ia mesti disertakan dengan tamakninah.[2]

Secara mudahnya, sesiapa yang bersolat seolah-olah sedang kejar-mengejar sesuatu, sebenarnya dia sedang merugikan solatnya sendiri.

Saktah pula membawa erti berdiam atau berhenti seketika pada tempat-tempat tertentu dalam bacaan solat.

Di sinilah kekeliruan sering timbul. Tamakninah dan saktah sebenarnya dua perkara yang berlainan.

Tamakninah berkaitan dengan ketenangan anggota pada rukun perbuatan.

Saktah pula berkaitan dengan berdiam seketika dalam bacaan.

Maka apabila saktah dibincangkan, topiknya bukanlah tentang rukuk atau sujud yang tenang, sebaliknya tentang bahagian-bahagian tertentu dalam bacaan solat yang disunatkan berhenti sebentar padanya.

Perlu dijelaskan bahawa huraian di sini disusun mengikut kerangka mazhab Syafi‘e.

Dalam kalangan ulama, wujud juga perincian lain pada sesetengah tempat saktah, terutamanya berkenaan tempoh imam berdiam selepas bacaan al-Fatihah.

Justeru, penerangan di sini ditumpukan kepada huraian yang masyhur dalam mazhab Syafi‘i supaya lebih senang dicerna oleh pembaca.

Menurut huraian masyhur mazhab Syafi‘e, imam disunatkan memelihara empat saktah utama dalam solat jahriah. Perincian ini terdapat dalam syarah-syarah fiqh Syafi‘e, antaranya huraian yang dinisbahkan kepada Imam al-Nawawi.[3]

1. Saktah selepas takbiratul ihram

Sejurus selepas takbiratul ihram, imam berhenti seketika untuk membaca doa iftitah.

Sesetengah ulama menamakannya saktah secara majazi, kerana pada waktu itu imam bukannya berdiam sepenuhnya, sebaliknya sedang melafazkan doa iftitah dengan perlahan.

2. Saktah antara “walad-dallin” dan “amin”

Setelah selesai membaca Surah al-Fatihah, imam disunatkan berhenti sebentar, iaitu di antara hujung lafaz walad-dallin dengan ucapan amin.

Hikmahnya ialah agar “amin” tidak disangka sebahagian daripada Surah al-Fatihah.

Sesudah melafazkan “amin”, imam disunatkan berdiam seketika.

Menurut huraian mazhab Syafi‘i, saktah ini membuka ruang kepada makmum untuk membaca al-Fatihah dalam solat jahriah. Walau bagaimanapun, isu ini mempunyai perincian dalam kalangan ulama, maka wajarlah ia difahami menurut kerangka mazhab yang dipegang.[4]

4. Saktah selepas selesai membaca surah

Imam turut disunatkan berhenti sebentar sebaik sahaja tamat bacaan surah, sebelum turun untuk rukuk.

Saktah ini amat ringkas. Peranannya ialah mengasingkan bacaan al-Quran daripada takbir untuk rukuk. Dalam sebahagian riwayat, dinyatakan bahawa Nabi SAW mempunyai sela diam pada awal bacaan dan selepas menamatkan bacaan sebelum rukuk.[5]

Secara ringkas, kedua-duanya boleh dibezakan seperti berikut:

• Tamakninah bermaksud ketenangan pada pergerakan solat.
• Saktah bermaksud berdiam seketika pada bahagian tertentu dalam bacaan solat.
• Tamakninah lebih berkait rapat dengan sah dan sempurnanya pelaksanaan rukun solat.
• Saktah pula ialah amalan sunat yang menyerikan tertib bacaan, terutama bagi imam dalam solat jahriah.

Apabila kedua-dua istilah ini difahami dengan tepat, seseorang tidak akan lagi mengelirukan antara berhenti pada rukuk dengan berhenti pada bacaan.

Antara kesilapan yang biasa ditemui dalam bab ini ialah rukuk yang dibuat terlalu pantas, turun sujud sebelum iktidal benar-benar stabil, sujud yang terlampau laju, atau duduk antara dua sujud yang hanya bersifat singgah sebentar.

Di samping itu, ada juga yang menganggap saktah dan tamakninah sebagai perkara yang serupa. Hakikatnya, kedua-duanya berlainan dari segi pengertian mahupun tempat pelaksanaannya.

Terdapat pula yang menyampaikan bab saktah dengan nada yang terlalu tegas seakan-akan semua tempatnya telah disepakati tanpa sebarang khilaf.

Sedangkan perincian tentang saktah sebenarnya dibincangkan oleh para ulama berpandukan riwayat serta huraian mazhab.

Oleh itu, cara penjelasan yang paling selamat ialah menyatakannya menurut kerangka mazhab Syafi‘i yang masyhur.

Berikut dihimpunkan beberapa soalan yang kerap ditanya berkenaan topik ini:

Adakah tamakninah itu wajib dalam solat?

Ya. Tamakninah mesti dipelihara ketika melaksanakan rukun-rukun solat seperti rukuk, iktidal, sujud dan duduk antara dua sujud. Solat yang dikerjakan terlampau pantas tanpa ketenangan yang sewajarnya boleh menjadi tidak sah sekiranya tamakninah pada rukun berkenaan benar-benar hilang.[6]

Apakah kadar minimum tamakninah?

Kadar paling minimum ialah berhenti sebentar sehingga anggota badan betul-betul mantap pada rukun itu. Menurut huraian fiqh, tempohnya amat pendek, iaitu sekadar memadai untuk dikira anggota telah berhenti dan stabil.[7]

Adakah saktah itu sama seperti tamakninah?

Tidak. Tamakninah menyentuh soal ketenangan anggota pada rukun perbuatan solat, sementara saktah menyentuh soal berdiam seketika pada tempat tertentu dalam bacaan. Kedua-duanya berlainan dari sudut makna dan tempat pelaksanaannya.

Berapa tempat saktah dalam solat?

Menurut huraian masyhur mazhab Syafi‘i, ada empat saktah utama bagi imam dalam solat jahriah: selepas takbiratul ihram, antara “walad-dallin” dan “amin”, selepas “amin”, serta selepas tamat bacaan surah sebelum rukuk.

Adakah saktah selepas “amin” itu wajib?

Tidak. Saktah tidak seperti tamakninah. Ia tergolong dalam amalan sunat yang dihuraikan para ulama bagi menambah tertib dan kekemasan bacaan dalam solat.

Apakah yang berlaku jika seseorang solat terlalu laju?

Sekiranya terlampau laju sehingga tamakninah pada rukun-rukun utama terhapus, kesannya bukan setakat mengurangkan kesempurnaan solat, bahkan boleh menggugat kesahihannya. Nabi SAW sendiri mengajarkan supaya rukuk, berdiri, sujud dan duduk dilakukan sehingga tenang.[8]

Adakah makmum perlu membaca al-Fatihah ketika imam berhenti sejenak?

Isu ini mempunyai perincian dalam perbahasan fiqh. Menurut huraian mazhab Syafi‘i, saktah selepas “amin” lazimnya dikaitkan dengan ruang bagi makmum membaca al-Fatihah dalam solat jahriah. Namun begitu, ulama lain menghuraikan isu ini dengan pendekatan yang tidak sama.

Sebagai rumusan, tamakninah bermaksud berhenti seketika sehingga anggota badan tenang pada rukun solat, manakala saktah pula bermaksud berdiam sebentar pada tempat-tempat tertentu dalam bacaan solat.

Tamakninah wajib dipelihara kerana ia berhubung rapat dengan sempurna atau tidaknya pelaksanaan rukun solat. Saktah pula ialah amalan sunat yang menjadikan solat lebih tertib dan tenang.

Mudah-mudahan penerangan ini dapat membantu kita mendalami solat dengan lebih baik, seterusnya menunaikannya dengan lebih teliti, khusyuk dan sempurna.

Nota Kaki

1. Al-Bukhari, Sahih al-Bukhari, Kitab al-Adzan, hadis no. 793. Hadis ini merupakan dalil utama bahawa rukuk, iktidal, sujud dan duduk dalam solat perlu dikerjakan sehingga tenang. [Pautan] ↩︎
2. Mufti Wilayah Persekutuan, Irsyad Hukum Ke-36: Solat Tarawih Pantas, keterangan bahawa rukuk tidak cukup dengan sekadar menunduk lalu terus bangun, sebaliknya mesti disertai tamakninah. [Pautan] ↩︎
3. Al-Nawawi, al-Majmu‘ Syarh al-Muhadzdzab, huraian mengenai empat saktah imam dalam solat jahriah: selepas takbiratul ihram, antara “walad-dallin” dan “amin”, selepas “amin”, serta selepas tamat surah sebelum rukuk. Teks ini dinukilkan dalam perpustakaan Islamweb [Pautan] ↩︎
4. Syaikh Ibn Baz, keterangan bahawa persoalan imam berdiam selepas al-Fatihah bagi membolehkan makmum membacanya termasuk isu yang diperbincangkan para ulama dan tidak dihuraikan secara seragam oleh semua mazhab. [Pautan] ↩︎
5. Sunan Ibn Majah, riwayat mengenai dua saktah dalam solat yang diingati oleh Samurah RA, yang menjadi salah satu asas perbincangan ulama tentang sela diam dalam bacaan solat. [Pautan] ↩︎
6. Sunan al-Nasa’i, riwayat yang turut menekankan bahawa rukuk, sujud dan duduk perlu dilakukan sehingga betul-betul tenang. [Pautan] ↩︎
7. Sahih al-Bukhari, hadis sifat solat yang menyebut “lakukan demikian dalam seluruh solatmu”, menandakan prinsip tenang dan tertib itu terpakai pada keseluruhan solat. [pautan] ↩︎
8. Mufti Wilayah Persekutuan, Al-Kafi #1515, keterangan bahawa ketika sujud juga perlu ada tempoh berhenti seketika dengan anggota yang sempurna kedudukannya pada tempat sujud. [Pautan] ↩︎