Puasa Sunat Isnin & Khamis: Niat, Cara, Dalil Dan Kelebihan

Bagaimanakah cara berniat untuk puasa sunat Isnin dan Khamis, dan adakah wajib dilakukan kedua-duanya sekali?

Puasa Isnin dan Khamis merupakan puasa sunat yang boleh dikerjakan pada mana-mana satu hari atau kedua-dua hari tersebut. Tempat niat adalah di dalam hati. Lafaz Arab yang lazim dibaca hanyalah pembantu untuk menghadirkan niat, bukannya syarat sah puasa.

Dalam panduan ini, anda akan menemui lafaz niat dalam tulisan Arab dan rumi, waktu untuk berniat, cara perlaksanaannya, dalil-dalil yang sahih serta perbincangan berkaitan puasa qada Ramadan.

Isi Kandungan

• Apakah Puasa Sunat Isnin Dan Khamis?
• Niat Puasa Sunat Isnin
• Niat Puasa Sunat Khamis
• Bilakah Waktu Niat?
• Cara Melaksanakan Puasa
• Dalil Puasa Isnin Dan Khamis
• Kelebihan Dan Hikmah
• Kesilapan Yang Biasa Berlaku
• Soalan Lazim

Puasa Isnin dan Khamis adalah amalan sunat yang dikerjakan pada dua hari berkenaan. Rasulullah ﷺ sentiasa memilih serta memelihara amalan berpuasa pada hari Isnin dan Khamis, seperti yang diriwayatkan daripada Aisyah RA.

Kedua-dua hari ini tidak semestinya dilakukan secara berpasangan. Sekiranya kita hanya berkesempatan berpuasa pada hari Isnin, puasa itu tetap sah dan diganjari pahala amalan sunat. Sama juga halnya jika hanya mampu berpuasa pada hari Khamis.[1]

Namun begitu, elakkan berpuasa apabila hari Isnin atau Khamis itu jatuh pada Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Aidiladha atau hari-hari Tasyrik, iaitu 11, 12 dan 13 Zulhijjah.[2]

Niat ialah keinginan dan keazaman yang tersemat di dalam hati untuk berpuasa kerana Allah SWT. Di bawah ialah lafaz yang lazim dibaca sebagai pembantu menghadirkan niat puasa sunat Isnin:

Nawaitu Sauma Yaumil-ithnaini Sunnatan Lillahi Ta‘ala.

Maksudnya: Sahaja aku berpuasa sunat pada hari Isnin kerana Allah Taala.

Di bawah ialah lafaz yang lazim dibaca sebagai pembantu menghadirkan niat puasa sunat Khamis:

Nawaitu Sauma Yaumil-khamisi Sunnatan Lillahi Ta‘ala.

Maksudnya: Sahaja aku berpuasa sunat pada hari Khamis kerana Allah Taala.

Apa yang menjadikan niat itu sah ialah apa yang tergerak dan diputuskan di dalam hati. Justeru, seseorang bebas berniat dalam Bahasa Melayu atau apa-apa bahasa yang difahaminya. Menyebut niat dengan lidah adalah sunat menurut fuqaha mazhab Syafi‘i, namun ia bukanlah syarat sah ibadah.[3]

Masa yang paling elok untuk berniat ialah pada waktu malam sebelum fajar menyingsing. Tidak perlu menyebut lafaz yang berjela-jela. Cukup sekadar wujud keazaman di dalam hati bahawa esok kita ingin berpuasa sunat kerana Allah SWT.

Untuk puasa sunat, niat masih boleh dibuat pada waktu siang selagi matahari belum tergelincir atau zawal, iaitu sebelum masuknya waktu Zuhur. Syaratnya, semenjak terbit fajar dia belum makan, minum atau melakukan apa-apa perkara lain yang membatalkan puasa.[4]

Sebagai contoh, seseorang belum menjamah apa-apa makanan dan minuman sejak Subuh. Pada jam 9 pagi dia mengambil keputusan untuk berpuasa sunat. Dia boleh terus berniat dan menyambung puasanya sehingga Maghrib.

Ketentuannya berlainan bagi puasa wajib seperti qada Ramadan, nazar dan kaffarah. Niat puasa wajib mestilah dilakukan pada waktu malam sebelum terbit fajar. Sekiranya seseorang ingin mengganti puasa Ramadan pada hari Isnin atau Khamis, niat yang utama hendaklah niat qada.[5]

PANDUAN PRAKTIKAL

Perlaksanaan puasa Isnin dan Khamis serupa sahaja dengan puasa Ramadan. Bezanya, puasa ini berstatus sunat dan bukan wajib. Kita berniat, menjauhi perkara-perkara yang membatalkan puasa bermula dari Subuh, kemudian berbuka setelah masuknya waktu Maghrib.

Tiada sebarang bacaan khusus yang dituntut. Ikut sahaja langkah-langkah ringkas berikut mengikut tertibnya:

1. Berniat untuk berpuasa. Niat ialah kehendak dalam hati untuk mengerjakan puasa kerana Allah. Lafaz Arab hanya memudahkan kita menuturkan niat, dan menghafalnya bukanlah syarat sah puasa. Waktu berniat puasa sunat sudah dijelaskan dalam bahagian sebelum ini.
2. Bersahur jika berkesempatan. Sahur bermaksud makan atau minum sebelum masuknya waktu Subuh. Ia amalan sunat yang membekalkan tenaga kepada tubuh. Sekiranya tertinggal sahur, puasa masih boleh disambung selagi syarat-syaratnya dipenuhi.
3. Mula menahan diri apabila masuk waktu Subuh. Bermula Subuh sehinggalah Maghrib, jangan makan, minum atau melakukan apa-apa yang membatalkan puasa. Tempoh ini sama sahaja dengan tempoh berpuasa di bulan Ramadan.
4. Jaga adab sepanjang berpuasa. Berusahalah memelihara tutur kata, pandangan mata, emosi dan tingkah laku. Hindari mengumpat, mencarut, menipu dan sengaja mencetuskan pergaduhan. Puasa bukan semata-mata menahan lapar dan dahaga, malah latihan untuk menjadi insan yang lebih sabar dan taat.
5. Berbuka apabila masuk waktu Maghrib. Sebaik sahaja azan Maghrib berkumandang mengikut waktu tempatan, kita dibenarkan makan dan minum. Elok dimulakan dengan juadah yang ringan dan bacalah doa berbuka puasa seperti biasa.

• Ahad malam atau Rabu malam: Pasang niat untuk berpuasa pada esok harinya.
• Sebelum Subuh: Bangkit bersahur sekiranya mampu.
• Dari Subuh hingga Maghrib: Jauhi perkara yang membatalkan puasa serta pelihara tingkah laku.
• Apabila masuk Maghrib: Berbuka puasa.

ASAS DAN SUMBER

Istilah dalil membawa maksud bukti atau keterangan yang menjadi sandaran bagi sesuatu amalan. Bagi puasa Isnin dan Khamis, sandarannya bersumberkan hadis Rasulullah ﷺ.

Tiga hadis berikut membantu kita menghayati tiga perkara: Rasulullah ﷺ memelihara puasa ini, amalan dibentangkan pada kedua-dua hari berkenaan, dan hari Isnin memiliki keistimewaannya yang tersendiri. Ayuh kita telusuri satu persatu.

Daripada Aisyah RA:

Maksudnya: Nabi ﷺ memilih dan menjaga amalan berpuasa pada hari Isnin dan Khamis. Riwayat al-Tirmizi, no. 745

Secara mudahnya, puasa Isnin dan Khamis ialah amalan yang ada teladannya daripada Rasulullah ﷺ. Aisyah RA menyaksikan sendiri Baginda memberikan perhatian khusus terhadap dua hari tersebut. Atas sebab itulah umat Islam mengamalkannya sebagai puasa sunat, bukannya satu kewajipan.

Daripada Abu Hurairah RA, Rasulullah ﷺ bersabda:

Maksudnya: Amalan dibentangkan pada hari Isnin dan Khamis. Baginda suka amalannya dibentangkan ketika Baginda sedang berpuasa. Riwayat al-Tirmizi, no. 747; dinilai hasan gharib oleh Imam al-Tirmizi

Perkataan dibentangkan dalam hadis ini bermaksud amalan manusia diangkat dan dipersembahkan kepada Allah pada waktu tersebut. Ia sama sekali tidak bermakna Allah baru mengetahui amalan kita. Sesungguhnya Allah Maha Mengetahui segala sesuatu.

Hadis ini membuktikan bahawa Isnin dan Khamis mempunyai kaitan dengan pembentangan amalan mingguan. Kerana itulah Rasulullah ﷺ gemar berada dalam keadaan berpuasa saat amalannya dibentangkan.[6]

Ketika Rasulullah ﷺ ditanya mengenai puasa pada hari Isnin, Baginda menerangkan bahawa pada hari itulah Baginda dilahirkan dan pada hari itu jugalah wahyu diturunkan kepada Baginda.

Maksudnya: Pada hari itu aku dilahirkan dan pada hari itu diturunkan wahyu kepadaku. Riwayat Muslim, no. 1162

Hadis ini memperincikan kelebihan yang khusus untuk hari Isnin: ia hari kelahiran Rasulullah ﷺ dan hari turunnya wahyu kepada Baginda. Berpuasa pada hari Isnin turut menjadi salah satu jalan meneladani amalan Baginda dengan penuh kesyukuran.[7]

Ini bukan bermakna hari Khamis tiada kelebihannya. Keistimewaan hari Khamis sudah pun dijelaskan menerusi hadis pembentangan amalan di atas.

MENGAPA AMALAN INI BERNILAI

• Mengikuti sunnah Rasulullah ﷺ. Baginda sendiri memilih dan memelihara puasa pada dua hari ini.
• Berpuasa ketika amalan mingguan dibentangkan. Inilah alasan yang dinyatakan sendiri oleh Rasulullah ﷺ.
• Melatih kesabaran dan pengawalan diri. Puasa mendidik kita menguasai selera makan minum, emosi, percakapan dan perbuatan.
• Membina ibadah yang konsisten. Amalan yang sederhana tetapi dilakukan secara berterusan lebih mudah untuk dikekalkan.
• Membuka ruang muhasabah. Hari Isnin dan Khamis boleh dimanfaatkan sebagai masa memperbaharui niat, memohon keampunan dan memperelokkan amal.

Terdapat juga hadis sahih yang menyebut bahawa pintu-pintu syurga dibuka pada hari Isnin dan Khamis, dan keampunan dikurniakan kepada mereka yang tidak menyekutukan Allah, kecuali dua individu yang bersengketa sehinggalah mereka berbaik semula.

Hadis ini menonjolkan keistimewaan kedua-dua hari itu serta betapa pentingnya memelihara hubungan sesama manusia; namun ia bukanlah jaminan bahawa setiap orang yang berpuasa pasti menerima ganjaran tertentu secara automatik.

PERKARA UNTUK DIELAKKAN

Bahagian ini membantu kita mengesan beberapa salah faham yang kerap terjadi. Kesilapan seumpama ini senang dielakkan sekiranya kita faham perbezaan antara syarat sah, amalan sunat dan adab berpuasa.

1. Menyangka lafaz Arab ialah syarat sah niat. Hakikatnya, niat ialah kehendak yang tersemat di dalam hati. Sekiranya anda tidak menghafal lafaz Arab, cukup sekadar menetapkan dalam hati bahawa anda ingin berpuasa sunat kerana Allah. Puasa tidak terbatal semata-mata kerana lafaz niat tidak disebutkan.
2. Menyangka Isnin dan Khamis mesti dilakukan bersama. Dua hari ini tidak semestinya dikerjakan secara berpasangan. Jika anda terlepas berpuasa pada hari Isnin, anda tetap boleh berpuasa pada hari Khamis. Begitulah juga sebaliknya.
3. Tidak membezakan niat puasa sunat dengan puasa qada. Puasa Isnin atau Khamis berstatus sunat, sedangkan puasa qada Ramadan adalah wajib. Sekiranya matlamat anda ialah mengganti puasa Ramadan, niat qada mesti dibuat pada waktu malam sebelum Subuh. Huraian lanjut disediakan dalam bahagian puasa qada di bawah.
4. Tidak menyemak hari yang dilarang berpuasa. Semata-mata bernama hari Isnin atau Khamis tidak menjadikan puasa itu sentiasa dibolehkan. Sekiranya hari tersebut jatuh pada Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Aidiladha atau hari Tasyrik, jangan berpuasa. Larangan pada tarikh-tarikh itu hendaklah diutamakan.
5. Hanya menahan lapar dan dahaga. Orang yang berpuasa turut dituntut memelihara lidah, pandangan, emosi dan perbuatannya. Mengumpat atau berbohong mungkin tidak membatalkan puasa dari sudut hukum, namun dosa-dosa sebegini boleh menghakis pahala. Tujuan puasa ialah membentuk peribadi yang lebih baik.

Jalan paling mudah untuk mengelak kesilapan ialah menyoal diri sendiri tiga perkara sebelum berpuasa: Apakah jenis puasa saya? Bilakah masa saya perlu berniat? Adakah hari ini tergolong dalam hari yang dibolehkan berpuasa?

RUJUKAN PANTAS

Bahagian ini mengumpulkan jawapan kepada persoalan yang kerap timbul bagi mereka yang baru ingin memulakan puasa Isnin dan Khamis. Jawapan disusun secara padat agar senang diulang baca sebelum anda berpuasa.

Sekiranya masih keliru, pegang tiga asas ini: niat tempatnya di dalam hati, puasa Isnin dan Khamis tidak diwajibkan berpasangan, dan puasa qada mempunyai syarat niat yang berlainan daripada puasa sunat.

Perlukah puasa Isnin dan Khamis dilakukan secara berpasangan?

Tidak. Anda bebas berpuasa pada hari Isnin sahaja atau Khamis sahaja. Melakukan kedua-duanya memang lebih baik jika berkemampuan, namun salah satu hari pun tetap sah sebagai puasa sunat.

Bolehkah saya mula berpuasa pada hari Khamis jika terlepas hari Isnin?

Boleh. Puasa Khamis tidak terikat dengan puasa Isnin. Anda boleh memulakannya pada mana-mana hari Khamis selagi ia bukan hari yang dilarang berpuasa.

Bolehkah saya berpuasa jika terlupa niat sebelum Subuh?

Boleh untuk puasa sunat, dengan syarat anda berniat sebelum zawal dan belum melakukan apa-apa yang membatalkan puasa sejak terbit fajar. Kelonggaran ini tidak meliputi puasa qada atau puasa wajib.

Bolehkah berniat dalam Bahasa Melayu sahaja?

Boleh. Niat berada di dalam hati dan tidak ditetapkan mesti dalam bahasa tertentu. Lafaz Arab sekadar membantu menghadirkan niat.

Bolehkah puasa qada Ramadan dilakukan pada hari Isnin atau Khamis?

Boleh. Niatkan puasa qada sebagai puasa wajib sebelum terbit fajar. Menurut pandangan dalam mazhab Syafi‘i, orang itu turut diharapkan meraih kelebihan berpuasa pada hari Isnin atau Khamis.

Adakah sah puasa jika tidak bersahur?

Sah, selagi niatnya sah dan tiada perkara yang membatalkan puasa dilakukan. Sahur hanyalah amalan sunat, bukan syarat sah puasa.

Perlukah niat khas untuk berbuka puasa sunat?

Tidak perlu. Sebaik masuknya waktu Maghrib, anda boleh terus berbuka dan membaca doa berbuka puasa seperti kebiasaan.

Bagaimana jika sakit ketika sedang berpuasa sunat?

Sekiranya sakit bertambah teruk atau puasa dikhuatiri menjejaskan kesihatan, anda dibenarkan berbuka. Rujuklah doktor jika sakit itu berpanjangan atau membimbangkan.

JIKA MASIH ADA HUTANG PUASA

Puasa qada ialah puasa wajib bagi menggantikan hari-hari Ramadan yang tertinggal. Puasa Isnin dan Khamis pula bertaraf sunat. Sekiranya anda memilih hari Isnin atau Khamis untuk membayar puasa Ramadan, kewajipan qada itulah yang mesti dijadikan matlamat utama.

Jika hasrat anda ialah melangsaikan hutang puasa Ramadan, berniatlah dengan niat puasa qada. Niat qada wajib dibuat pada waktu malam sebelum masuknya Subuh. Sekadar berniat puasa sunat Isnin atau Khamis tidak memadai untuk menggantikan puasa Ramadan.

Dalam perbahasan mazhab Syafi‘e, ada pandangan yang membenarkan niat qada digandingkan dengan niat puasa sunat Isnin atau Khamis. Melalui cara ini, orang yang berpuasa boleh mengharapkan pahala qada di samping fadhilat hari sunat yang bertepatan dengannya. Namun begitu, niat dan matlamat utamanya kekal sebagai puasa qada.[8]

Sebagai contoh, Siti masih berhutang satu hari puasa Ramadan. Pada malam Ahad, Siti berniat puasa qada sambil menyertakan sekali niat puasa sunat Isnin. Puasa tersebut terkira sebagai puasa qada, dan Siti turut boleh mengharapkan kelebihan berpuasa pada hari Isnin.

Sekiranya Siti sekadar berniat puasa sunat Isnin, hutang puasa Ramadannya masih belum langsai. Itulah sebabnya jenis puasa perlu ditentukan terlebih dahulu sebelum berniat.

Utamakan puasa qada kerana ia adalah kewajipan. Anda boleh menjadikan hari Isnin atau Khamis sebagai jadual yang senang diingati.

Puasa Isnin dan Khamis merupakan amalan sunat yang senang dikerjakan mengikut kemampuan masing-masing. Kita boleh melakukan kedua-duanya sekali atau memilih satu hari sahaja. Perkara paling utama ialah niat yang ikhlas, kefahaman hukum yang tepat serta usaha untuk kekal istiqamah.

Nota Rujukan

1. Jabatan Mufti Negeri Selangor menerangkan bahawa seseorang boleh berpuasa sunat pada hari Khamis semata-mata tanpa perlu berpuasa pada hari Isnin. Kedua-dua hari tersebut merupakan amalan sunat yang boleh dikerjakan secara berasingan mengikut kemampuan. [Pautan] ↩︎
2. Hari Raya Aidilfitri dan Aidiladha merupakan hari yang diharamkan berpuasa. Hari Tasyrik pula jatuh pada 11, 12 dan 13 Zulhijjah. Jabatan Mufti Negeri Perak menghimpunkan huraian hukum berkenaan hari-hari yang dilarang berpuasa dalam panduan kemusykilan puasa. [Pautan] ↩︎
3. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa tempat niat ialah di dalam hati. Menyebut niat dengan lidah bukanlah syarat sah ibadah, tetapi boleh diamalkan bagi membantu hati menghadirkan niat. [Pautan] ↩︎
4. Hadis Aisyah RA menukilkan bahawa Rasulullah ﷺ memilih untuk berpuasa sunat pada waktu siang setelah mendapati tiada makanan tersedia. Riwayat ini antara dalil yang menunjukkan niat puasa sunat boleh dibuat pada siang hari selagi belum melakukan perkara yang membatalkan puasa. [Pautan] ↩︎
5. Bagi puasa wajib seperti qada Ramadan, niat mesti dilakukan pada waktu malam sebelum terbitnya fajar. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan turut memperincikan perbezaan antara niat puasa wajib dan puasa sunat dalam perbahasan niat puasa ganti. [Pautan] ↩︎
6. Daripada Abu Hurairah RA, Rasulullah ﷺ bersabda bahawa amalan dibentangkan pada hari Isnin dan Khamis, dan Baginda gemar amalannya dibentangkan ketika sedang berpuasa. Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan mengulas riwayat ini dalam Irsyad al-Hadith Siri ke-231. [Pautan] ↩︎
7. Dalam hadis riwayat Muslim, Rasulullah ﷺ menerangkan bahawa hari Isnin merupakan hari kelahiran Baginda dan hari wahyu diturunkan kepada Baginda. Huraian serta rujukan hadis ini turut dimuatkan oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan. [Pautan] ↩︎
8. Puasa qada boleh dikerjakan pada hari Isnin atau Khamis. Niat utamanya mestilah niat qada kerana ia ibadah wajib; pada masa yang sama, ada pandangan ulama yang mengharapkan turut diperoleh fadhilat hari sunat yang bertepatan dengannya. [Pautan] ↩︎